Dlaczego Europa nie jest jednym państwem?

Bo przez pięćset lat nikt nie zdołał zjednoczyć jej siłą, a dobrowolnie zaczęła się łączyć dopiero po 1945 roku – i zatrzymała się w pół drogi.

To krótka odpowiedź. Dłuższa jest jedną z najciekawszych historii kontynentu – i kończy się pytaniem, które właśnie wróciło do europejskiej polityki.

Kontynent, który opiera się zdobywcom

Rzym zjednoczył połowę Europy i utrzymał ją przez wieki – ale tylko połowę, po Ren i Dunaj. Potem próbowali kolejni: Karol Wielki, Habsburgowie, Napoleon, wreszcie Hitler. Każda próba kończyła się tak samo – koalicją przerażonej reszty kontynentu przeciwko zdobywcy.

To nie przypadek. Europa jest geograficznie poszatkowana górami, morzami i rzekami; łatwo się tu bronić, trudno okupować. Ta sama geografia, która uniemożliwiła trwały podbój, pozwoliła też rozkwitnąć dziesiątkom języków, wyznań i państw – a każde z nich nauczyło się cenić własną odrębność. Polska wie o tym lepiej niż ktokolwiek: przetrwała nawet sto dwadzieścia trzy lata rozbiorów.

Nacjonalizm i dwie katastrofy

Wiek XIX dodał do tej mozaiki nowoczesny nacjonalizm – ideę, że każdy naród powinien mieć własne państwo. Dla narodów bez państwa, jak Polacy, była to idea wyzwoleńcza. Dla całego kontynentu okazała się też paliwem dwóch wojen światowych, które w trzydzieści lat zabiły dziesiątki milionów Europejczyków i odebrały Europie pozycję centrum świata.

Dopiero ta cena zmieniła kalkulację. Skoro siła zawodziła przez pięćset lat, spróbowano czegoś odwrotnego: dobrowolnego splatania interesów, zaczynając od węgla i stali – tak, by Francja i Niemcy fizycznie nie mogły się już przeciw sobie zbroić.

Dom postawiony w połowie

Z tego eksperymentu wyrosła dzisiejsza Unia: wspólne prawo, wspólny rynek, wspólna waluta dwudziestu jeden państw, otwarte granice. Ale budowa stanęła w pół drogi. Armie pozostały narodowe, podatki narodowe, polityka zagraniczna wymaga jednomyślności – a jedno weto potrafi zatrzymać dwadzieścia sześć państw.

Właśnie ta połowiczność wyjaśnia większość frustracji, które Europejczycy – także Polacy – odczuwają wobec Brukseli: system jest zbyt zintegrowany, by każdy robił swoje, i za mało zintegrowany, by działać szybko i jednym głosem.

Pytanie wróciło

Przez dekady pytanie „czy Europa powinna być jednym państwem?” należało do akademickich seminariów. Wojna za wschodnią granicą, wątpliwości co do amerykańskich gwarancji i wyścig gospodarczy z USA i Chinami przeniosły je z powrotem do polityki. Odpowiedź nie jest przesądzona – ale po raz pierwszy od pokoleń kontynent naprawdę wybiera, czym chce być, a Polska siedzi przy tym stole jako piąte największe państwo Unii.

Wszystkie pytania →